Живееме во време кога визуелните медиуми се трансформираат побрзо од кога било, а општествените превирања постојано ги исцртуваат новите граници на уметничката слобода на Балканот. Токму затоа, разговорите со авторите кои одбиваат да молчат стануваат неопходност. Еден од нив е македонскиот режисер Јани Бојаџи, кој не се плаши отворено да проговори за суровата реалност. Неговата […]
Живееме во време кога визуелните медиуми се трансформираат побрзо од кога било, а општествените превирања постојано ги исцртуваат новите граници на уметничката слобода на Балканот. Токму затоа, разговорите со авторите кои одбиваат да молчат стануваат неопходност.
Еден од нив е македонскиот режисер Јани Бојаџи, кој не се плаши отворено да проговори за суровата реалност. Неговата серија „Утре наутро“ од септември ќе започне да се емитува во Србија.
Вашиот најнов проект „Утре наутро“ функционира и како долгометражен филм и како мини-серија. Колку е предизвик за еден режисер истата приказна и емоција да ги преточи во два сосема различни формати, а публиката и во двата случаи да го добие максимумот?
„Почнавме да работиме на серијата, а потоа сфативме дека имаме и филм. Го создадовме филмот, а потоа и серијата. Денес, во суштина, нема голема разлика меѓу форматот на мини-серијата и филмот. И во двата случаи приказната се раскажува на сличен јазик, иако форматите се различни.
Кај нас, на пример, филмот трае два часа и петнаесет минути, додека серијата е долга пет часа. Тоа значи двојно повеќе материјал за истата приказна.
Во моментот кога го завршивме сценариото, сфативме дека имаме материјал и за филм. Уште во текот на пишувањето на сценариото и подготовките знаевме што ќе биде дел од филмот, а што ќе биде дел од серијата. Тоа беше полесниот дел од процесот, бидејќи не ја приспособувавме серијата во филм, туку истовремено работевме и на филмот и на серијата.
Поради тоа, и монтажата во постпродукцијата беше значително полесна.
За мене, искрено, нема голема разлика дали станува збор за филм или мини-серија. Сепак, денешната публика повеќе ги сака мини-сериите, пред сè поради платформите како Netflix, HBO и другите стриминг-сервиси. Публиката сè повеќе се определува за ваков формат, а токму затоа и ние одлучивме да ја создадеме оваа мини-серија“, изјави режисерот.
Насловот „Утре наутро“ носи одредена доза надеж, но и неизвесност. Што претставува тоа „утре“ за вашите ликови и дали на Балканот тоа „утре“ секогаш е малку потешко отколку на други места?
„Во суштина, ‘Утре наутро’ е метафора, бидејќи кај нас она што можеме да го направиме денес, секогаш го оставаме за утре наутро. Тоа е дел од нашиот менталитет, дел од нас самите и од нашата цивилизација.
Колку и да сме европски народи и дел од европската цивилизација, сепак имаме нешто што е специфично за нас. Не го велам тоа во негативна смисла. Не мислам дека сме полоши, туку дека сме едноставно поинакви – размислуваме, живееме и дејствуваме малку поразлично од другите.
Во таа смисла, ‘Утре наутро’ е метафора за нас самите – за луѓето кои она што можат да го направат денес, го оставаат за утре. А утре секогаш носи ново утре.
Мојата приказна зборува токму за тоа – како постојано не успеваме да ги решиме проблемите што ги имаме денес, бидејќи ги одложуваме за утре наутро, верувајќи дека тогаш ќе биде полесно или подобро.“
Со серијата „Бистра вода“, а сега и со „Утре наутро“, покажавте дека одлично го чувствувате пулсот на телевизиската публика. Што бара современиот гледач на Балканот од домашната серија за да ѝ остане верен од епизода во епизода?
„Во последните десетина години мини-сериите станаа многу популарни. Причината е јасна – овој формат не го измисливме ние, туку американската индустрија, која е најмоќна во светот, и тоа не можеме да го негираме.
Најдобро е да го следиме тој тренд и да создаваме содржини што публиката сака да ги гледа. Кога зборуваме за телевизија, мини-серии и стриминг-платформи, зборуваме и за комерцијална кинематографија. Тоа е бизнис и форма на конзумирање содржини.
Тоа не значи дека нема простор за уметност. И во комерцијалните формати авторот може уметнички да се изрази.
Но, мора да бидеме свесни дека современиот гледач, кој најчесто следи мини-серии преку стриминг-платформи, има поинаков пристап. Ако сакате вашата содржина да биде гледана, мора да ги разберете неговите потреби.
Во изминатите три години работев на две мини-серии и во двата случаи тргнавме од прашањето што сака да види публиката, а потоа приказната ја раскажавме на наш начин.“
Светот брзо се менува, живееме во ерата на вештачката интелигенција и социјалните мрежи. Дали иднината на кинематографијата е во вертикалната драматургија?
„Отсекогаш постоела различна публика. Во историјата на уметноста никогаш не можеме да зборуваме за една единствена публика.
Уште од античко време постоеле луѓе кои сакале сатири, комедии, драми и трагедии. И денес е така – една публика сака едно, друга нешто сосема друго.
Во таа смисла, вертикалната драматургија секогаш е насочена кон конкретна публика. За секој автор е важно да знае кому му ја раскажува својата приказна.
Не постои универзална приказна, исто како што не постои ниту универзален човек. Секој човек е приказна сам за себе, а секоја заедница – мала, средна или голема – има свои специфики.
Верувам дека авторот треба свесно да одлучи кому му се обраќа и каква приказна сака да раскаже. Филмот, телевизијата и мини-сериите се, пред сè, приказни.
Мислам дека вертикалната драматургија има своја иднина и своја публика. Немам ништо против неа. Прашање на личен избор е дали некој ќе одлучи да раскажува приказни на тој начин.“
Целиот регион на поранешна Југославија е познат по својот хумор, но денес има сѐ помалку такви филмови и серии, иако знаеме дека токму комедијата е еден од најтешките жанрови. Дали треба да му се вратиме на тој правец?
„Не знам дали може да се нарача стил, жанр или тема. Веројатно, во едно организирано општество, самото општество проценува што му е потребно.
Но, ако не постои општествена потреба, соодветна атмосфера и публика што го бара тоа, тогаш не можете насила да создавате комедии.
Секако дека сите жанрови се потребни и се согласувам дека комедијата е важна. Но, ми се чини дека во последните дваесет години комедијата на филмските простори на поранешна Југославија се претвори во лакрдија.
Комедијата треба да содржи и сатира, да ни овозможи да се насмееме и на самите себе, бидејќи не сме совршени. Таа треба да биде општествено огледало во кое ќе можеме да се видиме такви какви што сме – со сите наши доблести и слабости.
Сепак, впечатокот е дека комедијата што се создава во последните две децении сѐ повеќе се прилагодува на ниските вкусови и евтиниот хумор.
Не мислам дека треба да создаваме комедии што се сведуваат на лакрдија. Вистинската комедија е сериозна работа и бара сериозен пристап.“
Вашиот филм „Ругањето на Христос“ предизвика голем одек. Од една страна, добивте награда за уметничко достигнување во Монтреал, а од друга страна, се соочивте со бурни политички реакции во земјата. Како, од денешна перспектива, гледате на тој вид „балкански апсурд“, кога уметноста станува политичко поле?
„Не сум човек кој смета дека уметникот треба да се дистанцира од политиката. Тоа е лага, тоа е заблуда.
Уметноста е одраз на општеството. А општеството не го обликуваат уметниците, туку политичарите. Одлуките што директно влијаат врз животите на луѓето не се носат во уметничките кругови. Филмот, театарот и литературата не ги решаваат проблемите – тоа го прават политичарите.
Ако го прифатиме тоа како факт, тогаш е невозможно уметниците да не бидат критички настроени кон политиката и општеството.
Уште Аристотел го дефинирал човекот како „Zoon Politikon“ – суштество кое е одговорно кон заедницата. Затоа сметам дека и уметникот треба да има јасен став кон општеството, а пред сè кон политиката.
Сакале или не, политичарите ги одредуваат нашите судбини и носат одлуки што директно влијаат врз нашите животи. Ако уметникот го игнорира тоа и не го коментира отворено и искрено, тогаш, според мене, тој не е вистински уметник. Тогаш станува слуга на политиката, на системот или на оние што го финансираат.
Во таа смисла, ‘Ругањето на Христос’ беше првиот филм во Македонија што јавно беше забранет. Забраната ја донесоа тогашниот премиер, министерот за култура и директорот на тогашната Агенција за филм.
Сепак, филмот беше прикажан на повеќе од 50 фестивали и беше присутен на пет континенти. Ми донесе многу признанија и ми врати сè што еден автор може да посака.
Јас сум еден од оние автори што се интересираат за политиката. Ме привлекуваат политичкиот филм и политичката драма. Речиси сè што создавам е, во помала или поголема мера, социјална и политичка драма.
Искрено, можеби најдобро одговорот на прашањето дали кинематографијата треба да се занимава со политиката го даде режисерот Вим Вендерс. Во едно интервју тој рече дека најполитичкиот филм е токму оној што не се занимава со политика, оној што тврди дека сè е добро, дека сè е совршено и дека ништо не треба да се менува. Токму таквите филмови се најполитички.“
Дали сметате дека примарна должност на режисерите на Балканот е да ги отвораат болните теми од историјата и општеството, дури и по цена нивните филмови да бидат погрешно разбрани или цензурирани?
„Сметам дека тоа е прашање на личен избор. Секој уметник има право сам да ги избере темите со кои ќе се занимава, начинот на работа, пристапот и сопствените гледишта. Тука не постојат правила.
Но, ако живееме во турбулентно време – а навистина живееме – во општество што е социјално, политички и културолошки нестабилно, тогаш би било неодговорно како уметник да ги игнорирам тие проблеми и да се правам дека сè е во ред.
Македонија веќе 35 години се наоѓа во транзиција и се соочува со криза во речиси сите сфери на животот – од духовната до материјалната.
Се сметам себеси за одговорен човек и верувам дека треба да се занимавам со најтешките теми, особено со оние што ги засегаат моќните луѓе. Зошто би го критикувал обичниот човек, кој нема моќ да промени нешто? Најважно е да се соочите со оние што имаат можност да ги променат работите на подобро.“
Вие сте познат режисер во Македонија, а воедно сте и професор на факултет. Ги поддржувате младите автори и ги поттикнувате да создаваат. Колку е денес тешко да се зачува авторската слобода кога нема значителна државна поддршка?
„Во еден период, буџетот на македонскиот филмски фонд достигнуваше и до осум милиони евра. Потоа се намали на два до два и пол милиони евра. Сега повторно бележи раст.
Но, според мене, не постои целосно независна кинематографија, ниту целосно независен филм. Ако политичките партии одлучуваат кој ќе раководи со филмските институции, тогаш секоја одлука неизбежно е поврзана со политиката. Затоа, авторите постојано мора да се борат за својата независност.
Особено е голема одговорноста кога работите со студенти и ги учите да бидат свои, независни, креативни и критички настроени – најпрво кон себе, а потоа и кон општеството.
Како професор, не можете да им порачувате едно, а самите да постапувате поинаку. Професорот мора да биде пример за своите студенти.
Токму затоа, и како автор и како професор, ми е тешко да ја зачувам независноста и истовремено да ги охрабрувам младите да го прават истото.
Но, на овие простори никогаш никому не му било лесно. Не сум човек што се жали на проблемите, бидејќи филмот отсекогаш бил уметност создадена во тешки услови.“
Живееме во ерата на вештачката интелигенција. Колку таа ќе придонесе за развојот на филмот и дали ги охрабрувате вашите студенти да ја користат?
„Филмот е применета уметност. За да создадете уметност, мора да ја примените технологијата.
Технологијата постојано се развива и се менува. Во последните три децении преминавме од аналогна кон дигитална технологија. Ако се спротивставувавме на тие промени, немаше да го достигнеме денешното ниво на развој на кинематографијата.
Сега сме на следниот чекор – преминот од дигитална технологија кон вештачка интелигенција.
Човекот не треба да се спротивставува на технолошкиот напредок, бидејќи филмот не е само приказна – тој е и технологија.
Јас лично користам вештачка интелигенција и ги охрабрувам студентите да ја користат, да ги истражуваат нејзините можности и да откриваат нови начини за уметничко изразување.
Искрено верувам дека во блиска иднина вештачката интелигенција ќе стане доминантен медиум. Но, истовремено ќе постои и кинематографија создадена од луѓе, без помош на софтвер.
Отсекогаш постоела различна публика за различни видови уметност и така ќе биде и во иднина. Ќе има публика за филмови создадени со помош на вештачка интелигенција, делумно или целосно, но и за класична, аналогна кинематографија.
Не верувам во апокалиптични сценарија и не мислам дека вештачката интелигенција ќе го уништи филмот.
Припаѓам на генерација што започна со снимање на 8-милиметарска лента, потоа работев на 16 милиметри, на академија снимав на 35 и супер 35 милиметри, а подоцна преминав на дигитална технологија.
Ништо не пропадна, ниту стана полошо.
Верувам дека човекот што знае да раскажува приказни, ќе знае да го прави тоа и со помош на софтвер и со помош на вештачка интелигенција. Најважен е човекот и неговата способност да раскаже приказна, а средствата се помалку важни.“
Денес филмовите најчесто се гледаат на мобилни телефони и други платформи. Дали киното полека станува заборавено? Како повторно да се привлече публиката во киносалите?
„Ако ја погледнеме историјата на кинематографијата, ќе видиме дека сè започнало во мал формат – со браќата Лимиер, во едно кафуле во Париз.
Потоа форматот стануваше сè поголем – од киносалите до големите мултиплекси. Денес сме сведоци на обратен процес – форматот повторно се намалува. Од телевизијата стигнавме до мобилниот телефон.
Тоа се природни циклуси.
Моето мислење е дека филмот повторно ќе стане атракција, исто како што започнал. Ќе остане важен дел од културниот живот на секој град и секоја земја што се грижи за својата култура.
Филмот како медиум сè повеќе ќе се консумира преку социјалните мрежи, стриминг-платформите и мобилните уреди.
Она што за постарите генерации е необично – да гледаат филм на телефон – за младите е сосема нормално.
Гледам како моите студенти го гледаат ‘Кум’ на мобилен телефон. За мене тоа е необично, но не се борам против тоа. Тоа е нивното време и нивниот начин на живот.
Секој треба сам да одлучи кој формат и кој медиум му одговара.
Не се сомневам дека во иднина филмовите и телевизиските содржини ќе стануваат сè пократки. Ќе се создаваат серии од пет до шест минути, наменети за секојдневно гледање на мобилни телефони.“
Дали постои нешто што сè уште не сте го оствариле во кариерата, а кон што сè уште се стремите?
„Искрено, на Балканот е многу тешко, па дури и несериозно, човек да планира подалеку од денес до утре наутро.
Во моментов ме привлекуваат приказни поврзани со земјата и екологијата. Сметам дека токму тоа е најважната тема со која уметноста денес треба да се занимава на овој дел од светот.
Ако реално ги погледнеме работите, се соочуваме со три големи проблеми. Првиот е владеењето на правото – живееме во општества во кои владее правен хаос, и тоа не можеме да го негираме. Вториот е демографскиот проблем – се соочуваме со намален наталитет и иселување. Третиот е екологијата.
Всушност, немаме посериозни предизвици од овие.
Она што ме интересира во моментов е поврзаноста меѓу правото, правдата, земјата и екологијата како клучни прашања за иднината на човештвото.
Во моментов работам на филмска приказна за мала заедница која се обидува да се спротивстави на голема корпорација што сака да отвори рудник за злато и бакар во плоден и прекрасен предел.
На некој начин се навраќам на древната античка приказна за кралот кој сакал да поседува толку многу злато што сè што ќе допре се претвора во злато.
Но, ние не можеме да живееме од злато – живееме од природата.
Верувам дека најважната задача денес е да му покажеме на човекот дека најдобриот пат кон самиот себе е патот кон природата“, заклучи Јани Бојаџи.
